16 sierpnia 2024 r.
Protokół XXXVIII posiedzenia Zespołu Języka Religijnego
Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN
Posiedzenie odbyło się 20 maja 2024 r. w formie spotkania zdalnego. Spośród członków Zespołu obecne były 23 osoby, nieobecnych było 6 osób, z czego 2 osoby usprawiedliwiły nieobecność.
Obecni członkowie Zespołu (w porządku alfabetycznym): dr hab. Katarzyna Czarnecka, prof. UAM, dr hab. Beata Drabik, red. Krzysztof Gołębiowski, dr Jan Kamieniecki, prof. dr hab. Andrzej Kominek, dr hab. Dorota Kozaryn, prof. US, dr hab. Marzena Makuchowska, prof. UO, dr hab. Iwona Pałucka-Czerniak, prof. UZ, prof. dr hab. Zbigniew Pasek, ks. prof. dr hab. Wiesław Przyczyna, dr Izabela Rutkowska, dr hab. Agnieszka Sieradzka-Mruk, prof. UJ, prof. dr hab. Katarzyna Skowronek, prof. dr hab. Helena Synowiec, ks. dr Jerzy Tofiluk, prof. ChAT, prof. dr hab. Elżbieta Umińska-Tytoń, dr hab. Izabela Winiarska-Górska, prof. UW, dr hab. Kalina Wojciechowska, prof. ChAT, prof. dr hab. Maria Wojtak, prof. dr hab. Ewa Woźniak, dr hab. Marta Wrześniewska-Pietrzak, prof. UAM, dr hab. Aneta Załazińska, prof. UJ, prof. dr hab. Dorota Zdunkiewicz-Jedynak.
Nieobecni członkowie Zespołu: dr Karina Jarzyńska (nieobecność usprawiedliwiona), dr hab. Danuta Krzyżyk, prof. UŚ, dr hab. Małgorzata Nowak-Barcińska, prof. KUL, prof. dr hab. Renata Przybylska, dr hab. Małgorzata Rybka, prof. UAM (nieobecność usprawiedliwiona), prof. dr hab. Joanna Sobczykowa (nieobecność usprawiedliwiona).
Obecni członkowie Koła Współpracowników ZJR (w porządku alfabetycznym): dr Karolina Bogacz-Kańka, dr Magdalena Jankosz, ks. dr Michał Klementowicz, dr hab. Grzegorz Kubski, prof. UAM, mgr Albert Leśniak, ks. dr hab. Marek Ławreszuk, prof. UwB, dr hab. Marcin Majewski, dr Monika Maziarz, mgr Izabela Skrobak, dr hab. Jolanta Szarlej, prof. ATH, dr Małgorzata Wideł-Ignaszczak.
W pierwszym punkcie obrad zebrani jednogłośnie przyjęli protokół poprzedniego posiedzenia ZJR i Koła Współpracowników.
W ramach komunikatów przewodniczącej prof. Dorota Zdunkiewicz-Jedynak poinformowała najpierw o uchwalonych przez Radę Języka Polskiego zmianach zasad ortografii, które obowiązywać będą od 1 stycznia 2026 (wykaz zmian: https://rjp.pan.pl/zmiany-pisowni). Następnie przekazała wstępne informacje o XI Międzynarodowej i Interdyscyplinarnej Konferencji Naukowej z cyklu Język religijny dawniej i dziś w kontekście teologicznym i kulturowym, zatytułowanej KOBIETA – JĘZYK – RELIGIA, która odbędzie się w dniach 9–10 grudnia 2024 roku w Poznaniu, a jej współorganizatorami są Zakład Gramatyki Współczesnego Języka Polskiego i Onomastyki IFP Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Zespół Języka Religijnego Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk oraz Komisja Języka Religijnego Międzynarodowego Komitetu Slawistów i Wydział Filologiczno-Filozoficzny Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Przewodnicząca poinformowała także o uzyskaniu przez sekretarz ZJR Beatę Drabik stopnia doktora habilitowanego.
Kolejnym punktem posiedzenia były wybory uzupełniające (1 wolne miejsce) w poczet członków ZJR. Zgłoszone zostały następujące kandydatury z grona dotychczasowych członków Koła Współpracowników: dr hab. Jolanta Szarlej, prof. ATH oraz dr hab. Katarzyna Zagórska, prof. UAM. Wyniki głosowania przeprowadzonego przy użyciu narzędzia Google Forms (głosowały 23 osoby) przedstawiają się następująco (podane w kolejności za/przeciw/wstrzymuję się): dr hab. Jolanta Szarlej, prof. ATH: 12/2/9, dr hab. Katarzyna Zagórska, prof. UAM: 13/2/8. W związku z tym, że dwie osoby zagłosowały „za” zarówno za jedną, jak i za drugą kandydatką, zgodnie z decyzją Przewodniczącej głosy te zostały unieważnione i ostatecznie przy wyłonieniu nowego członka ZJR wzięto pod uwagę 21 głosów. Przewagą jednego głosu do składu ZJR weszła dr hab. Katarzyna Zagórska, prof. UAM w Poznaniu.
Następna część spotkania dotyczyła składu Koła Współpracowników ZJR. Prof. Izabela Winiarska-Górska przedstawiła kandydującego do Koła dr. hab. Aleksandra Gadomskiego, prof. UO. W głosowaniu (przeprowadzonym także przy użyciu narzędzia Google Forms) nad przedstawioną kandydaturą wzięły udział 23 osoby, a wyniki przedstawiają się następująco (podane w kolejności za/przeciw/wstrzymuję się): 20/1/2, co oznacza, że dr hab. Aleksander Gadomski, prof. UO dołączył do Koła Współpracowników ZJR.
W kolejnej części posiedzenia prof. dr. hab. Stanisław Koziara przedstawił referat: „Wokół współczesnych przekładów Biblii na język polski. Uwagi i dylematy filologiczne”. Na wstępie prelegent zaznaczył, że do podzielenia się uwagami dotyczącymi przekładów skłoniło go przede wszystkich najświeższe doświadczenie związane z powstającym obecnie szóstym wydaniem Biblii Tysiąclecia, a dokładnie wystąpienie w roli konsultanta propozycji przekładu Ewangelii według św. Matusza. W pierwszej części wystąpienia profesor poruszył m.in. zagadnienie polskiego stylu biblijnego, podkreślając bliską mu podwójną perspektywę widzenia polszczyzny biblijnej – w kontekście jej cech prymarnych oraz cech wtórnych. Wskazał, że wpływ na kształt polszczyzny biblijnej miały m.in.: dokonywanie literalnych, dosłownych przekładów Biblii, tradycja Biblii Jakuba Wujka, a także przekłady ją poprzedzające, również protestanckie, oraz język polskich nabożeństw, modlitw czy pieśni. Podkreślił, szczególnie istotne jego zdaniem, ponadkonfesyjne, ekumeniczne źródła polskiego stylu biblijnego, a także bardzo wyraźny i ważny związek polszczyzny biblijnej ze stylistyką wysoką. Przybliżył pojęcie biblizmu oraz podał przykłady biblizmów frazeologicznych czy składniowych. W drugiej części wystąpienia prelegent, odwołując się m.in. do konsultowanego tekstu, przedstawił przykłady dowodzące, że powstające obecnie tłumaczenia często zmierzają do nadmiernego upotocznienia stylu biblijnego: słowa czy konstrukcje znamienne dla stylu wysokiego zostają w nich zastąpione odpowiednikami mniej książkowymi często niepotrzebnie, ponieważ nadal stanowią jednostki żywe i zrozumiałe dla odbiorców. Taki los spotkał np. „kamień węgielny”, który w kolejnych wydaniach Biblii Tysiąclecia zastąpiono „głowicą węgła”, a w powstającym szóstym wydaniu proponuje się w jego miejsce sformułowanie „główny kamień narożnika”. Inną krytycznie ocenianą przez prelegenta zmianą jest propozycja zastąpienia frazy: „twoja mowa cię zdradza” frazą „twoja gwara cię zdradza”. Profesor podkreślił jednak, że pewne zmiany są konieczne, np. nie sposób dziś zachować pierwotne sformułowania „ubodzy duchem” czy „ptaki niebieskie”. Swoje wystąpienie prelegent zakończył otwartym pytaniem o granice wpływu nowych wersji przykładowych na istniejący, utrwalony już kod kulturowy oraz obawą o to, że nowe wersje mogą posuwać się zbyt daleko w rozkodowaniu kanonicznych przecież tekstów, a tym samym osłabiać wspomniany kod kulturowy.
Referat spotkał się z dużym zainteresowaniem, o czym świadczyła długa i ożywiona dyskusja, w której wyrażono uznanie dla pasji badawczej prelegenta oraz poruszono m.in. następujące zagadnienia: język śląski jako regionalny a przekłady Biblii; współpraca biblistów z filologami; rozwój takich dyscyplin jak teologia i biblistyka a nowe przekłady; moda na nadmierne upraszczanie języka religijnego; różny status przekładów biblijnych i szczególne standardy, które obowiązują przekład liturgiczny. Na zakończenie dyskusji prof. dr. hab. Stanisław Koziara poinformował zebranych, że w planach jest stworzenie „Leksykonu biblizmów języka polskiego”, który będzie przygotowywany przez zespół sześciu badaczy z pięciu ośrodków naukowych (jest to grant uzyskany z Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki). Leksykon obejmie m.in. wiedzę biblistyczną, filologiczną oraz kulturoznawczą.
W ramach wolnych wniosków padło pytanie o nowe wydanie publikacji dotyczącej zasad pisowni słownictwa religijnego. W odpowiedzi ks. prof. Przyczyna wskazał, że zostanie przygotowane takie wydanie, ale uwzględniające już nowe zasady ortograficzne, o których była mowa na początku spotkania. Ks. prof. Przyczyna przekazał ponadto informację o przygotowywanej konferencji Komisji Języka Religijnego Międzynarodowego Komitetu Slawistów: „Język w religii – religia w języku”, która organizowana jest we współpracy z Serbską Akademią Nauk w Belgradzie i odbędzie się pod koniec września 2024 roku.
Na koniec posiedzenia przewodnicząca wyraziła nadzieję na spotkanie z członkami ZJR i Koła Współpracowników na grudniowej konferencji w Poznaniu.
Protokołowała dr hab. Beata Drabik